Wil jij ook jouw smartphone vaker links laten liggen? Lees hier hoe de evolutionaire psychologie jou kan helpen!

Dat het lastig is om (blijvend) van gedrag te veranderen, is ondertussen wel duidelijk. We hebben allemaal regelmatig mooie voornemens en vallen net zo vaak weer terug in hetzelfde gedrag. Een groot aantal zelfhulpboeken en (online) trainingen tracht ons te helpen. Het grote en diverse aanbod maakt het helaas lastig om in te schatten wat er voor ons persoonlijk werkt in een soms erg specifieke situatie. Daar komt bij dat het ons misschien lukt om op één gebied in ons leven van gedrag te veranderen, maar hoe zit het daarna met al die andere gebieden? Als we in elk verandertraject zoveel energie moeten stoppen, kunnen we het net zo goed opgeven …

Wij van de Balm academie geloven dat het vermogen om van gedrag te veranderen een generieke vaardigheid is. Een vaardigheid die ingezet kan worden om vaker naar de sportschool te gaan, geduldiger te zijn tegenover een collega, elke maandagochtend een planning te maken of minder afhankelijk te zijn van een smartphone. Een vaardigheid die elk individu kan aanleren, waardoor je niet alleen veranderingen in het hier en nu kan realiseren, maar ook toegerust bent voor de toekomst. We baseren ons daarbij op de meest recente bevindingen in de evolutionaire psychologie, een relatief nieuwe stroming die goede handvatten en inzichten biedt en laat zien dat het wel degelijk mogelijk is om vast te houden aan een voornemen (ook al is dat niet eenvoudig).

Ik wil je in dit artikel meenemen in de evolutionaire psychologie en uitleggen waarom wij denken dat jij er baat bij kan hebben om er ook meer over te leren. Dat doe ik aan de hand van een persoonlijk voorbeeld rondom mijn eigen smartphone-gebruik.

Mijn persoonlijke uitdaging

Het gedrag dat ik graag zou willen vertonen, zeker na een lange dag werken, is dat ik mij ’s avonds ontspan, rustig een boek lees en mij oplaad voor de volgende dag. Wat er echter vaker gebeurt, is dat mijn aandacht wordt getrokken door mijn smartphone, ik erin verwikkeld raak en het mij hierna niet meer lukt om datgene te doen dat ik van plan was. Om mijn gedrag weer in lijn te brengen met wat ik belangrijk vind, zal ik een oplossing moeten vinden voor mijn smartphone. Een voor de hand liggende oplossing is om mijn smartphone op stil te zetten, op vliegtuigstand of hem op een andere plek te leggen. Terwijl dit zeker goede methoden zijn om minder afgeleid te worden door mijn telefoon, ben ik op zoek naar een meer duurzame verandering.

Ik wil graag leidend zijn in gedrag en zelf bepalen of ik wel of niet mijn smartphone pak, ongeacht de meldingen die ik krijg. Dat dat een uitdaging is, moge duidelijk zijn!

Er zullen zich immers altijd momenten voordoen dat het geluid van mijn smartphone nog aan staat; bijvoorbeeld omdat ik wacht op een belangrijk telefoontje. Ik wil graag leidend zijn in gedrag en zelf bepalen of ik wel of niet mijn smartphone pak, ongeacht de meldingen die ik krijg. Dat dat een uitdaging is, moge duidelijk zijn!

Leidend zijn in eigen gedrag

Binnen de wetenschap wordt het vermogen om leidend te zijn in eigen gedrag zelfregulatie genoemd. Meer populaire termen zijn persoonlijk leiderschap, persoonlijke effectiviteit, eigen regie of zelfmanagement. Kort gezegd draait het om het volgende: hoe zorg ik ervoor dat ik op de momenten dat dat belangrijk voor mij is, zelf bepaal hoe ik mij gedraag in plaats van meer onvoorspelbare factoren, zoals verlangens, gedachten, impulsen en omstandigheden. Max Wildschut, psycholoog en expert op het gebied van gedrag in organisaties, beschrijft in zijn boek Stop, Denk, Doe welke vaardigheden we ons eigen moeten maken om meer leidend te worden in eigen gedrag. Hij stelt dat we, om datgene te doen dat we belangrijk vinden, moeten leren om op de juiste momenten te stoppen, na te denken en te handelen.

Toegepast op mijn uitdaging ziet dat er als volgt uit:

Ik zit op de bank en er komt een melding binnen op mijn smartphone. Ik voel de neiging om op te staan en mijn smartphone te pakken. Dit is het moment dat ik stop met wat ik aan het doen ben. Ik volg niet gelijk mijn neiging, maar maak even pas op de plaats.  Vervolgens ga ik nadenken: wat ben ik van plan? Ligt dit in lijn met wat ik belangrijk vind? Zo nee, hoe zou ik me wél willen gedragen? In mijn geval wil ik graag mijn aandacht bij het boek houden dat ik lees. Dat zal de eerste keer erg lastig zijn – mijn brein is er immers dol op om ingeslepen gedrag opnieuw uit te voeren. Het vraagt wat wilskracht om mij aan mijn voornemen te houden. Wat ik uiteindelijk doe, is dat ik diep ademhaal, mijn aandacht weer op het boek richt en verder lees.

Het succesvol doorlopen van deze cyclus is niet gemakkelijk. Het vraagt van me dat ik aandachtig genoeg ben om te stoppen, ik goed voor ogen heb wat ik belangrijk vind en ik mijn wilskracht daar inzet waar het effect heeft (en bijvoorbeeld niet gebruik voor zelfkritiek of een poging mijn neigingen te veranderen). Een duik in de evolutionaire psychologie biedt een sterk fundament om de stappen succesvol te doorlopen.

De evolutionaire psychologie

De aanname dat dieren, waaronder de mens, zich aanpassen aan hun omgeving, kennen we als de evolutietheorie. Elke omgeving brengt andere uitdagingen met zich mee en als we het dierenrijk bekijken, zien we dan ook zeer uiteenlopende aanpassingen. Een giraffe heeft bijvoorbeeld een enorm lange nek ontwikkeld, verschillende vogels hebben verschillende snavels en dieren in koudere gebieden, zoals een ijsbeer, hebben zich aangepast door een dikke huid of vacht. Al deze aanpassingen helpen een dier om langer in leven te blijven, zich vaker voort te planten en zodoende succesvol een genenpakket door te geven op een volgende generatie.

Ook de mens heeft zich over de afgelopen miljoenen jaren aangepast. Zo werden we beter in jagen, vechten, communiceren, waarnemen en ga zo maar door. Ook hebben we een prachtig werkend immuunsysteem, een hart, twee nieren, functionele handen (onderschat bijvoorbeeld de duim niet) en ga zo nog maar even door. Al deze aanpassingen zijn niet uit de lucht komen vallen. Ze hielpen ons om adequaat in te spelen op de uitdagingen die onze omgeving met zich meebracht. Een aangeboren angst voor slangen en spinnen vergroot bijvoorbeeld de kans dat een mens in leven blijft, evenals een angst voor hoogtes – we zijn immers niet zo goed in vliegen.

De mentale mechanismen in ons brein beïnvloeden hoe we ons voelen, wat we denken en hoe we ons gedragen.

Wanneer we het over aanpassingen hebben omtrent het brein en gedrag, spreken we van mentale mechanismen. De evolutionaire psychologie richt zich op deze mentale mechanismen (en dus bijvoorbeeld niet op mechanismen die de vorming van het hart, de huid, de oren of het skelet in gang zetten). De mentale mechanismen in ons brein beïnvloeden hoe we ons voelen, wat we denken en hoe we ons gedragen. Ze zijn enorm belangrijk voor ons functioneren. Het lijkt misschien gemakkelijk om rot van vers eten te onderscheiden, diepte te zien of vriend en vijand uit elkaar te houden, maar dat is het zeker niet! Deze vaardigheden zijn het gevolg van miljoenen en miljoenen jaren aan evolutie.

Geëvolueerde mentale mechanismen

Een mentaal mechanisme helpt ons om op de juiste manier te reageren op onze omgeving. Ze werken volgens ogenschijnlijk eenvoudige “Als … , dan …” –regels. Sommigen helpen ons om op de juiste momenten te vluchten, zoals: “Als een ander levend wezen mij aanvalt en groter en sterker oogt dan ikzelf, dan zet ik het op een rennen.” Anderen om de juiste dingen te eten, zoals: “Als datgene dat ik eet heel erg bitter is, dan spuug ik het uit.” Een mentaal mechanisme wordt geactiveerd door een waarneming vanuit onze omgeving, het “Als …” –gedeelte in de regel. Deze waarneming leidt tot een uitkomst, het “dan …” –gedeelte. De uitkomst van het mentale mechanisme is bedoeld als oplossing voor het aanpassingsprobleem dat wordt waargenomen.

Mentale mechanismen werken volgens ogenschijnlijk eenvoudige “Als … , dan …” –regels.

Eén van de aanpassingsproblemen waar de mens lange tijd voor stond, was dat men sterk afhankelijk van elkaar was voor voedsel, bescherming en onderdak. In de moderne (westerse) wereld is het relatief eenvoudig om naar de supermarkt te lopen, je mandje te vullen en af te rekenen. Tot enkele tienduizenden jaren geleden zag het verzamelen van voedsel er echter heel anders uit. Er moest iemand op jacht of fruit gaan plukken. Dat was niet zonder risico’s – men kon namelijk gegrepen worden door een roofdier of door de bewoner van een vijandige stam. In tijden waarin je zelf niet goed in staat was om voedsel te verzamelen, bijvoorbeeld bij een pasgeboren kind, was je overgeleverd aan de gunsten van jouw stamgenoten. Hoe beter jouw positie in een stam was, hoe groter de kans dat anderen jou hielpen.

Stel je nu de volgende situatie voor: je hebt er een lange dag op zitten. Je hebt de hele dag huiden schoongemaakt, gekookt, je hut netjes gemaakt en je bent langs je grootmoeder gegaan. Je bent wel klaar voor wat ontspanning en je maakt je klaar voor de avond. Plots staat er een loopjongen bij de opening van jouw hut. Hij heeft een bericht van een van jouw stamgenoten; een stamgenoot die belangrijk voor jou is. De ontvangst van het bericht is een waarneming en activeert een mentaal mechanisme. Nu zijn er een groot aantal mogelijke uitkomsten. Het kan zijn dat het je koud laat dat je een bericht hebt ontvangen of misschien voelt het niet zo urgent om direct te reageren.

Bedenk nu dat je in de toekomst mogelijk afhankelijk bent van jouw stamgenoot voor het verkrijgen van voedsel, bescherming en onderdak. De kans dat jouw stamgenoot jou helpt is aanzienlijk groter wanneer hij of zij jou aardig vindt. Als je niet gelijk reageert, kan dat verkeerd geïnterpreteerd worden en dat risico wil je absoluut niet lopen. In lijn met de evolutietheorie zou een nuttig mentaal mechanisme er eentje zijn die je ertoe zet om direct te reageren op het bericht. Zodoende zou de relatie goed gehouden worden jou en jouw stamgenoot. Zo’n mentaal mechanisme kan er als volgt uitzien: “Als een persoon dat belangrijk voor mij is een bericht stuurt, dan reageer ik daar zo snel mogelijk op.” Bij het ontvangen van het bericht van de loopjongen, ontstaat er zodoende een dwingende neiging om direct te reageren – een vergelijkbaar gevoel dat je kan ervaren wanneer je een melding krijgt van je smartphone.

Terug naar de moderne wereld

De omgeving waar wij in leven, is de afgelopen tienduizenden jaren gigantisch veranderd. De evolutie en aanpassingen gaan echter traag – heel traag. Dat betekent dat een mens 50,000 jaar geleden nagenoeg dezelfde mentale mechanismen bezat als wij. De waarneming “loopjongen met een bericht van mijn stamgenoot” activeert hetzelfde mentale mechanisme als de waarneming “smartphone met mogelijk een bericht van een vriend(in)”. Logischerwijs komt dus de uitkomst ook overeen: “zo snel mogelijk reageren.”

Dat betekent dat het heel erg belangrijk kanvoelen om direct te reageren op een bericht (want zo hoort het te zijn), maar dat dat niet per se belangrijk is.

Nu komt er iets belangrijks: de uitkomst van een mentaal mechanisme brengt een oplossing voor een aanpassingsprobleem. Dat garandeert echter niet dat deze oplossing zal leiden tot succes. Gemiddeld genomen is het voordelig om meteen te reageren op een bericht van een persoon dat belangrijk voor jou is. De kansen en de risico’s liggen tegenwoordig echter totaal anders dan dat ze 1,000, 10,000 of 50,000 jaar geleden deden. Dat betekent dat het heel erg belangrijk kan voelen om direct te reageren op een bericht (want zo hoort het te zijn), maar dat dat niet per se belangrijk is. Wanneer ik niet direct reageer, zal ik niet uit een stam gegooid worden en kan ik nog steeds mijzelf in leven houden als ik een kind krijg, ziek ben of mijn been breek. Het aanpassingsprobleem dat heeft geleid tot de oplossing van dit mentale mechanisme is simpelweg niet meer (in dezelfde mate) aanwezig.

Ik en mijn smartphone

Enkele dagen later bevind ik mij in eenzelfde situatie. Ik kom thuis, zet een kop thee en ga op de bank zitten met hetzelfde boek. Na een kwartier komt er een melding binnen op mijn smartphone. Ditmaal ben ik echter beter voorbereid dan de vorige keer. Ik voel de neiging om op te staan en naar mijn smartphone te lopen – precies zoals ik had verwacht. Ik weet nu dat dit komt doordat het voor mijn voorouders gunstig was om direct op een bericht te reageren. Ik sta echter niet voor hetzelfde probleem. Wat ik veel belangrijker vind, is dat ik morgen weer opgeladen en fris op het werk arriveer. Daarnaast is het een mega interessant boek. Kortom: ik reageer later wel op dat berichtje. Ik verwacht dat het wel mee zal vallen wat betreft de consequenties voor mijn overlevings- en voortplantingskansen.

Ik accepteer de neiging en probeer deze niet te veranderen. In plaats daarvan haal ik een paar keer diep adem, richt ik mijn aandacht op mijn boek en oefen ik wat wilskracht uit. De komende paar minuten blijf ik de neiging voelen om op te staan, maar al snel begint het af te nemen. Eindelijk tijd om me te ontspannen!

Wat heb jij eraan om te leren over evolutionaire psychologie?

Zoals eerder gezegd, kun je leidend in gedrag zijn wanneer het je lukt om op de juiste momenten te stoppen, na te denken over wat je belangrijk vindt en te handelen. Kennis over de evolutie van de mens en de mentale mechanismen in jouw brein helpen je daarbij op de volgende manieren:

1.      Het zal je beter lukken om te stoppen. Je leert de “Als … , dan …” –regels die jouw gedrag sturen steeds beter herkennen. Een gewaarschuwd mens telt voor twee.

2.      Het is gemakkelijker om neigingen te accepteren. Door geen onnodige energie te verspillen aan pogingen om jouw mentale mechanismen te veranderen, kun je jouw (beperkte) energie gebruiken daar waar het nut heeft. Dit helpt om effectief van gedrag te veranderen. Acceptatie is tevens een prachtige basis voor meer zelfcompassie, liefdevolle vriendelijkheid en tolerantie.

3.      Door je te realiseren dat de uitkomst van een mentaal mechanisme dwingend hóórt te voelen en geen goede voorspeller is voor succes, kun je beter de consequenties van je gedrag op de lange en korte termijn afwegen.

De cursus ‘Mijn mammoet en berijder’

Er zijn veel verschillende mentale mechanismen die ertoe kunnen leiden dat ik geneigd ben om mijn smartphone te pakken. Het mechanisme dat ik hier besproken heb, is slechts een van de mogelijke. Door meer kennis te vergaren over mijn brein, mijn gedrag en wat het inhoudt om mens te zijn, zal het steeds gemakkelijker worden om los te handelen van mijn mentale mechanismen. Zodoende kan ik afwijken van mentale mechanismen die niet langer een positieve bijdrage leveren op mijn successen, gezondheid en relaties.

Eén van de eerste dingen die we behandelen in deze cursus, is dat het niet onze schuld is dat we aangeboren mentale mechanismen hebben. Het is menselijk om onzekerheid te voelen, uitstelgedrag te vertonen of de neiging te voelen direct te reageren op een bericht. Door de juiste vaardigheden te trainen, kunnen we echter wel leren om los te handelen van deze mentale mechanismen en datgene te doen dat we écht belangrijk vinden. Door via bewuste keuzes (de berijder) het impulsieve gedeelte van onszelf (de mammoet) op de juiste momenten aan te sturen, kunnen we ons gedrag weer in lijn brengen met onze doelen en waarden.

Interesse in onze aanpak, voor jezelf of binnen jouw organisatie? Neem contact met ons op via info@balm-academie.nl of stuur een berichtje via LinkedIn!

Geraadpleegde bronnen:

Buss, D. (2015). Evolutionary psychology: The new science of the mind. Psychology Press.

Darwin, C. (2004). On the origin of species, 1859. Routledge.

Harari, Y. N., & Perkins, D. (2017). Sapiens: A brief history of humankind. HarperCollins.

Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Macmillan.

McGonigal, K. (2011). The willpower instinct: How self-control works, why it matters, and what you can do to get more of it. Penguin.

Segerstrom, S. C., Hardy, J. K., Evans, D. R., & Winters, N. F. (2012). Pause and plan: Self-regulation and the heart.

Wildschut, M. (2014). Stop, denk, doe. Amsterdam, Nederland: Lev. Uitgevers.

2019-02-04T13:58:46+00:00oktober 19th, 2018|

Plaats een reactie